Makale içi Navigasyon...
Fabrika kurmak, yüksek üretim kapasitesiyle uzun vadeli büyüme hedefleyen girişimciler için en önemli yatırım modellerinden biridir. Üretim sektöründe faaliyet göstermek isteyen yatırımcılar açısından fabrika kurmak yalnızca ürün üretmek anlamına gelmez; aynı zamanda istihdam oluşturmak, ihracat yapabilmek, markalaşmak ve sürdürülebilir bir ticari yapı kurmak anlamına da gelir. Doğru planlanan bir fabrika yatırımı, yıllar boyunca düzenli gelir sağlayabilecek güçlü işletmelere dönüşebilir.
Fabrika kurma maliyeti; üretilecek ürün, kurulacak tesisin büyüklüğü, kullanılacak makineler, arsa maliyeti ve üretim kapasitesine göre önemli ölçüde değişmektedir. Bunun yanında bina inşaatı, üretim hatları, enerji altyapısı, personel giderleri, resmi izinler ve işletme sermayesi de yatırım bütçesinin önemli bölümünü oluşturmaktadır. Bu nedenle yatırım kararı verilmeden önce ayrıntılı fizibilite çalışması hazırlanması büyük önem taşır.
Bu rehberde fabrika kurmak karlı mı, hangi fabrikayı kurabilirsiniz, ne kadar sermaye gerekir, kurulum maliyetleri, organize sanayi bölgesi avantajları, ruhsat süreci, devlet teşvikleri, aylık giderler ve başarılı bir üretim tesisi kurmak için dikkat edilmesi gereken tüm detayları adım adım inceleyeceğiz.
Fabrika Kurmak Karlı Mı?
Fabrika yatırımları, doğru sektör seçildiğinde ve üretim planlaması profesyonel şekilde yapıldığında uzun vadede yüksek kazanç sağlayabilecek iş modelleri arasında yer almaktadır. Perakende işletmelerden farklı olarak üretim yapan işletmeler yalnızca son kullanıcıya değil; toptancılara, bayilere, ihracat firmalarına ve büyük zincirlere de satış yapabilmektedir. Bu durum üretim hacmi arttıkça işletmenin gelir potansiyelini de yükseltmektedir.
Ancak fabrika yatırımları yüksek sermaye gerektirdiği için yatırım kararı verilmeden önce pazar araştırması yapılması büyük önem taşır. Üretilecek ürünün talep durumu, rekabet seviyesi, hammaddeye ulaşım kolaylığı ve satış kanalları ayrıntılı şekilde analiz edilmelidir. Talebin düşük olduğu veya yoğun rekabet bulunan sektörlerde yatırımın geri dönüş süresi beklenenden daha uzun olabilir.
Başarılı fabrikaların ortak özellikleri incelendiğinde güçlü üretim planlaması, kaliteli ürün, düşük maliyetli üretim ve sürdürülebilir müşteri ilişkilerinin ön plana çıktığı görülmektedir. Bu nedenle yatırım sürecinde yalnızca üretime değil, satış ve pazarlama stratejilerine de önem verilmelidir.
Hangi Fabrikayı Kurmalıyım?
Fabrika yatırımı yapmadan önce cevaplanması gereken en önemli soru hangi alanda üretim yapılacağıdır. Çünkü her sektörün yatırım maliyeti, üretim süreci, kârlılık oranı ve büyüme potansiyeli farklıdır. Girişimcinin bilgi sahibi olduğu veya uzman kadro oluşturabileceği sektörlere yönelmesi yatırım riskini önemli ölçüde azaltacaktır.
Sektör seçimi yapılırken yalnızca bugünkü talep değil, gelecekte oluşabilecek pazar fırsatları da değerlendirilmelidir. İhracat potansiyeli bulunan, sürekli tüketilen veya sanayi üretiminde kullanılan ürünler uzun vadede daha güçlü yatırım fırsatları sunabilir.
En çok tercih edilen fabrika yatırım alanlarından bazıları şunlardır:
- Gıda üretim fabrikaları
- Tekstil ve konfeksiyon fabrikaları
- Mobilya üretim tesisleri
- Plastik üretim fabrikaları
- Metal işleme fabrikaları
- Ambalaj üretim tesisleri
- Kimya sanayi üretim tesisleri
- İçecek ve su fabrikaları
- Yem üretim fabrikaları
- Geri dönüşüm tesisleri
Üretim alanı belirlenirken hammaddeye erişim, enerji maliyetleri, hedef müşteri kitlesi ve ihracat imkânları birlikte değerlendirilmelidir.
Fabrika Kurmak İçin Ne Kadar Sermaye Gerekir?
Fabrika yatırımlarında ihtiyaç duyulan sermaye, kurulacak tesisin büyüklüğüne ve üretim modeline göre değişmektedir. Küçük ölçekli bir üretim tesisi ile tam otomasyonlu büyük bir fabrikanın yatırım bütçesi aynı değildir. Arsa maliyeti, bina inşaatı, makine parkuru ve üretim kapasitesi başlangıç sermayesini belirleyen en önemli unsurlardır.
Yatırım bütçesi hazırlanırken yalnızca kurulum maliyeti değil, fabrikanın ilk aylarda faaliyet gösterebilmesi için gerekli işletme sermayesi de hesaplanmalıdır. Personel maaşları, enerji giderleri, hammadde alımları, bakım masrafları ve pazarlama çalışmaları için yeterli finansmanın ayrılması üretimin kesintisiz devam etmesini sağlar.
Profesyonel hazırlanan bir fizibilite raporu sayesinde yatırımın geri dönüş süresi, beklenen üretim kapasitesi ve finansman ihtiyacı daha sağlıklı şekilde analiz edilebilir.
Fabrika Kurma Maliyeti Ne Kadar?
Fabrika kurma maliyeti, üretilecek ürünün türüne, fabrikanın kapasitesine, kurulacağı bölgeye ve kullanılacak teknolojiye göre önemli ölçüde değişmektedir. Küçük ölçekli bir üretim tesisi ile tam otomasyonlu büyük bir fabrikanın yatırım bütçesi aynı değildir. Bunun yanında arsa maliyeti, bina inşaatı, makine parkuru, üretim hatları ve enerji altyapısı da toplam yatırım maliyetini doğrudan etkileyen unsurlar arasında yer alır.
Yatırım planlaması yapılırken yalnızca fabrika binasının inşa edilmesi yeterli değildir. Üretimin başlayabilmesi için makinelerin kurulumu, elektrik altyapısı, su ve doğalgaz bağlantıları, depo alanları, idari ofisler, kalite kontrol laboratuvarları ve güvenlik sistemleri de projeye dahil edilmelidir. Ayrıca ilk üretim döneminde kullanılacak hammadde ve işletme sermayesi de bütçeye eklenmelidir.
Bir fabrika yatırımında karşılaşılabilecek başlıca maliyet kalemleri şunlardır:
- Arsa satın alma veya kiralama gideri
- Fabrika binasının inşaatı
- Makine ve üretim hatları
- Elektrik ve enerji altyapısı
- Su ve doğalgaz bağlantıları
- Depo ve lojistik alanları
- Ofis ve idari bölüm ekipmanları
- Kalite kontrol ekipmanları
- Yangın güvenlik sistemleri
- Çevre düzenlemesi
- Ruhsat ve resmi izin giderleri
- İlk hammadde stoku
- İşletme sermayesi
Yatırım bütçesi hazırlanırken beklenmeyen giderler için de ek finansman ayrılması, projenin kesintiye uğramadan tamamlanmasına katkı sağlayacaktır.
Fabrika Nerede Kurulmalı?
Fabrikanın kurulacağı lokasyon, yatırımın başarısını belirleyen en önemli unsurlardan biridir. Doğru bölgede kurulan üretim tesisleri hammaddeye daha kolay ulaşabilir, lojistik maliyetlerini azaltabilir ve nitelikli iş gücüne daha rahat erişebilir. Yanlış lokasyon seçimi ise üretim maliyetlerinin artmasına ve rekabet gücünün azalmasına neden olabilir.
Üretim yapılacak sektör dikkate alınarak ulaşım ağlarına yakın, enerji altyapısı güçlü ve sanayi yatırımlarına uygun bölgeler tercih edilmelidir. Karayolu, liman, demiryolu veya hava yolu bağlantılarının güçlü olduğu bölgeler özellikle ihracat yapan işletmeler için önemli avantaj sağlar.
Fabrika yeri seçerken dikkat edilmesi gereken başlıca kriterler şunlardır:
- Hammaddeye yakınlık
- Lojistik avantajlar
- Nitelikli iş gücüne ulaşım
- Enerji altyapısı
- Su kaynaklarına erişim
- İmar durumu
- Deprem ve doğal afet riski
- Büyümeye uygun arsa yapısı
Doğru lokasyon seçimi yalnızca üretim maliyetlerini düşürmekle kalmaz, fabrikanın gelecekte büyümesini de kolaylaştırır.
Organize Sanayi Bölgesinde (OSB) Fabrika Kurmanın Avantajları
Birçok yatırımcı fabrika kurarken Organize Sanayi Bölgelerini tercih etmektedir. Bunun temel nedeni altyapının hazır olması, sanayi yatırımlarına uygun planlama yapılması ve birçok hizmete daha kolay ulaşılabilmesidir. Özellikle üretim faaliyetlerine yönelik tasarlanan OSB’ler yatırım sürecini önemli ölçüde kolaylaştırabilir.
Organize Sanayi Bölgelerinde faaliyet gösteren işletmeler bazı maliyet avantajlarından ve ortak altyapı hizmetlerinden yararlanabilmektedir. Elektrik, doğalgaz, su, yol, güvenlik ve atık yönetimi gibi hizmetlerin planlı şekilde sunulması işletmeler açısından önemli kolaylık sağlar.
OSB’de fabrika kurmanın başlıca avantajları şunlardır:
- Hazır altyapı hizmetleri
- Lojistik kolaylığı
- Sanayiye uygun imar planı
- Nitelikli iş gücüne erişim
- Enerji altyapısının hazır olması
- Diğer sanayi kuruluşlarıyla iş birliği fırsatı
- Bazı teşvik ve desteklerden yararlanabilme imkânı
Yatırım planlaması yapılırken Organize Sanayi Bölgesi seçeneklerinin ayrıntılı şekilde değerlendirilmesi, uzun vadede işletmeye önemli avantajlar sağlayabilir.
Fabrika Kurma Aşamaları Nelerdir?
Başarılı bir fabrika yatırımı, planlı şekilde yürütülen aşamalardan oluşur. Her aşamanın eksiksiz tamamlanması hem yatırım riskini azaltır hem de üretim sürecinin daha verimli başlamasını sağlar. Özellikle yüksek bütçeli sanayi yatırımlarında plansız hareket edilmesi ciddi mali kayıplara neden olabilir.
Fabrika kurulumunda fizibilite çalışması, finansman planlaması ve resmi izin süreçleri en kritik aşamalar arasında yer almaktadır. Bu süreçlerin profesyonel ekiplerle yürütülmesi yatırımın başarı ihtimalini önemli ölçüde artıracaktır.
Genel olarak fabrika kurulum süreci şu adımlardan oluşmaktadır:
- Sektör ve ürün seçimi yapmak
- Pazar araştırması gerçekleştirmek
- Fizibilite raporu hazırlamak
- Finansman planını oluşturmak
- Arsa ve lokasyon seçmek
- Proje ve mimari planları hazırlamak
- Resmi izin süreçlerini tamamlamak
- İnşaat çalışmalarını yürütmek
- Makine ve üretim hatlarını kurmak
- Personel alımlarını gerçekleştirmek
- Deneme üretimlerini tamamlayarak üretime başlamak
Her aşamanın profesyonel şekilde yönetilmesi, yatırımın planlanan bütçe ve takvim içerisinde tamamlanmasına önemli katkı sağlayacaktır.
Fabrika Kurmak İçin Gerekli Belgeler Nelerdir?
Fabrika kurulum sürecinde en önemli aşamalardan biri resmi başvuruların eksiksiz tamamlanmasıdır. Üretim tesisleri birçok farklı kamu kurumunun denetim ve izin süreçlerine tabi olduğu için gerekli belgelerin doğru hazırlanması yatırımın zamanında tamamlanmasını sağlar. Üretim yapılacak sektörün niteliğine göre talep edilen evraklarda farklılıklar bulunabileceğinden başvuru öncesinde ilgili kurumlarla iletişime geçilmesi faydalı olacaktır.
Şirket kuruluş işlemlerinin tamamlanmasının ardından arsa, yapı ve çevre izinleri gibi birçok süreç eş zamanlı yürütülmektedir. Özellikle sanayi yatırımlarında çevresel etkiler ve iş güvenliği kriterleri büyük önem taşıdığı için başvuruların uzman danışmanlarla birlikte hazırlanması süreci kolaylaştırabilir.
Fabrika kurulumunda talep edilebilecek temel belgeler genel olarak şunlardır:
- Şirket kuruluş belgeleri
- Vergi levhası
- Ticaret Sicil Gazetesi
- İmza sirküleri
- Tapu veya kira sözleşmesi
- İmar durum belgesi
- Yapı ruhsatı
- Yapı kullanma izin belgesi
- Çevre ile ilgili izin ve raporlar
- İşyeri açma ve çalışma ruhsatı başvurusu
- Sanayi odası kayıt işlemleri
- Faaliyet alanına göre istenebilecek özel izin belgeleri
Üretim sektörüne göre istenen belgeler değişebileceğinden yatırım yapılacak alana özel mevzuatın ayrıca incelenmesi önerilir.
Fabrika Ruhsatı Nasıl Alınır?
Fabrikanın yasal olarak faaliyet gösterebilmesi için gerekli ruhsat işlemlerinin tamamlanması zorunludur. Ruhsat başvuruları sırasında fabrikanın kurulacağı alanın imar durumu, yapı özellikleri, çevresel etkileri ve üretim faaliyetleri ilgili kurumlar tarafından değerlendirilmektedir. Üretime başlanmadan önce tüm izin süreçlerinin tamamlanmış olması gerekir.
Ruhsat sürecinde yalnızca bina değil, üretim faaliyetinin çevreye etkisi, yangın güvenliği, iş sağlığı ve güvenliği ile altyapı şartları da incelenmektedir. Eksik veya mevzuata aykırı durumların bulunması halinde başvuru süreci uzayabilir veya ek düzenlemeler istenebilir.
Başvuru öncesinde teknik projelerin ve resmi evrakların uzman kişiler tarafından hazırlanması, ruhsat sürecinin daha hızlı tamamlanmasına katkı sağlayacaktır.
Fabrika Kurarken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Fabrika yatırımları yüksek sermaye gerektirdiği için yatırım öncesinde yapılacak planlama büyük önem taşır. Yanlış lokasyon seçimi, yetersiz üretim kapasitesi veya hatalı makine yatırımları ilerleyen dönemlerde ciddi maliyetlere neden olabilir. Bu nedenle yatırım sürecinde tüm kararlar ayrıntılı analizler doğrultusunda verilmelidir.
Üretim teknolojisinin doğru belirlenmesi, enerji verimliliği sağlayan sistemlerin tercih edilmesi ve büyümeye uygun kapasite planlaması yapılması işletmenin rekabet gücünü artıracaktır. Ayrıca kalite kontrol süreçlerinin ilk günden itibaren oluşturulması müşteri memnuniyetinin korunmasına katkı sağlar.
Fabrika kurarken dikkat edilmesi gereken başlıca konular şunlardır:
- Doğru sektör seçmek
- Profesyonel fizibilite çalışması hazırlamak
- Güçlü finansman planı oluşturmak
- Kaliteli makine yatırımı yapmak
- Enerji verimliliğini ön planda tutmak
- Nitelikli personel istihdam etmek
- Kalite kontrol sistemi oluşturmak
- İş güvenliği standartlarını uygulamak
- Çevre mevzuatına uygun hareket etmek
Yatırımın ilk gününden itibaren sistemli hareket eden işletmeler hem maliyetlerini daha iyi yönetebilir hem de sürdürülebilir büyüme sağlayabilir.
Fabrika Aylık Giderleri Nelerdir?
Fabrika işletmelerinde aylık giderlerin büyük bölümü üretim faaliyetlerinden kaynaklanmaktadır. Üretim kapasitesi arttıkça enerji tüketimi, personel ihtiyacı ve hammadde kullanımı da artmaktadır. Bu nedenle düzenli maliyet analizleri yapılması işletmenin kârlılığını koruyabilmesi açısından büyük önem taşır.
Özellikle enerji maliyetleri ve personel giderleri birçok üretim tesisinde en yüksek harcama kalemleri arasında yer almaktadır. Bunun yanında bakım-onarım giderleri, lojistik harcamaları ve kalite kontrol süreçleri de aylık bütçede önemli paya sahiptir.
Bir fabrikanın aylık giderleri genel olarak şu kalemlerden oluşmaktadır:
- Personel maaşları
- SGK ve yasal yükümlülükler
- Elektrik tüketimi
- Doğalgaz giderleri
- Su tüketimi
- Hammadde alımları
- Bakım ve onarım giderleri
- Lojistik ve nakliye maliyetleri
- Muhasebe ve danışmanlık hizmetleri
- Sigorta giderleri
- Pazarlama ve satış faaliyetleri
- Kalite kontrol maliyetleri
Düzenli maliyet kontrolü ve verimlilik analizleri, üretim maliyetlerinin düşürülmesine ve işletmenin rekabet gücünün artırılmasına yardımcı olur.
Fabrika Ne Kadar Kazandırır?
Bir fabrikanın kazancı; üretim kapasitesi, ürünün kâr marjı, satış hacmi ve ihracat potansiyeline göre değişmektedir. Aynı sektörde faaliyet gösteren iki fabrikanın bile farklı üretim teknolojileri ve satış stratejileri nedeniyle oldukça farklı gelir seviyelerine ulaşması mümkündür.
Yüksek kapasiteyle çalışan, üretim maliyetlerini kontrol altında tutabilen ve güçlü satış ağı oluşturan işletmeler uzun vadede daha yüksek kârlılık elde edebilir. Özellikle ihracat yapan fabrikalar döviz bazlı gelir elde ederek rekabet avantajı sağlayabilmektedir.
Net kazanç hesaplanırken üretim maliyetleri, işletme giderleri, finansman maliyetleri ve vergisel yükümlülükler birlikte değerlendirilmelidir. Doğru yönetilen üretim tesisleri ölçek büyüdükçe daha verimli çalışarak kârlılıklarını artırabilir.
Fabrika İçin Devlet Destekleri ve Teşvikler Nelerdir?
Fabrika yatırımları, yüksek sermaye gerektirdiği için birçok girişimci devlet tarafından sunulan teşvik ve destek programlarından yararlanmayı hedeflemektedir. Üretimi artırmak, istihdam oluşturmak, ihracatı desteklemek ve bölgesel kalkınmayı hızlandırmak amacıyla farklı kurumlar tarafından çeşitli teşvik programları uygulanmaktadır. Ancak her yatırımın otomatik olarak destek kapsamına alınmadığı unutulmamalıdır.
Teşviklerin kapsamı; yatırımın yapılacağı il, faaliyet gösterilecek sektör, yatırım tutarı ve üretim kapasitesi gibi kriterlere göre değişiklik gösterebilir. Bu nedenle yatırım kararı verilmeden önce güncel teşvik programlarının ayrıntılı olarak incelenmesi büyük önem taşır. Özellikle Organize Sanayi Bölgelerinde gerçekleştirilen bazı yatırımlar ek avantajlardan yararlanabilmektedir.
Üretim yatırımlarında değerlendirilebilecek başlıca destek kaynakları şunlardır:
- KOSGEB girişimcilik destekleri
- Yatırım Teşvik Belgesi kapsamındaki destekler
- Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı teşvikleri
- Kalkınma Ajansı destek programları
- TÜBİTAK Ar-Ge destekleri
- İhracata yönelik devlet teşvikleri
- Bölgesel yatırım teşvikleri
Başvuru öncesinde yatırımın hangi destek programına uygun olduğunun analiz edilmesi ve güncel başvuru şartlarının incelenmesi, teşviklerden daha etkin şekilde yararlanılmasını sağlayacaktır.
Fabrika Kurmak İçin Kredi Veren Bankalar
Yüksek yatırım bütçesi gerektiren fabrika projelerinde banka kredileri önemli finansman kaynaklarından biri olabilir. Özellikle üretim yatırımlarına yönelik hazırlanan ticari kredi paketleri, makine yatırımları, işletme sermayesi ve üretim kapasitesinin artırılması gibi alanlarda girişimcilere finansman desteği sağlayabilmektedir.
Kredi kullanmadan önce yalnızca faiz oranlarının değil, toplam geri ödeme tutarı, vade süresi ve krediye bağlı ek maliyetlerin de ayrıntılı şekilde değerlendirilmesi gerekir. Sağlıklı hazırlanan bir finansman planı, yatırımın nakit akışını koruyarak işletmenin büyümesine katkı sağlar.
Üretim yatırımlarına finansman sağlayabilecek kuruluşlar arasında kamu ve özel bankaların ticari kredi programları ile kalkınma finansmanı sağlayan kurumlar yer almaktadır. Başvuru öncesinde farklı finansman seçeneklerinin karşılaştırılması daha avantajlı kredi koşullarına ulaşılmasına yardımcı olabilir.
Fabrika Açarken En Sık Yapılan Hatalar
Yüksek bütçeli sanayi yatırımlarında yapılan planlama hataları milyonlarca liralık maliyetlere neden olabilmektedir. Bu nedenle yatırım sürecinin her aşaması ayrıntılı şekilde analiz edilmeli ve kararlar yalnızca kısa vadeli beklentilere göre verilmemelidir.
Özellikle fizibilite çalışması yapılmadan yatırım kararı verilmesi, yanlış üretim kapasitesi belirlenmesi ve yetersiz işletme sermayesi ile üretime başlanması en sık karşılaşılan problemler arasında yer almaktadır. Ayrıca satış planı hazırlanmadan yalnızca üretime odaklanılması da birçok fabrikanın büyümesini olumsuz etkileyen önemli nedenlerden biridir.
Fabrika yatırımlarında en sık yapılan hatalar şunlardır:
- Yetersiz pazar araştırması yapmak
- Eksik fizibilite çalışması hazırlamak
- Yanlış lokasyon seçmek
- İşletme sermayesini yetersiz planlamak
- Eski teknoloji makineler tercih etmek
- Enerji maliyetlerini hesaba katmamak
- Nitelikli personel planlaması yapmamak
- Satış ve pazarlama stratejisi oluşturmamak
- Kalite kontrol süreçlerini ihmal etmek
Bu hatalardan kaçınan işletmeler yatırım süreçlerini daha sağlıklı yönetebilir ve üretim kapasitelerini daha kısa sürede artırabilir.
Fabrika Kurmak Mantıklı Mı?
Fabrika yatırımları, doğru sektörde ve doğru planlamayla gerçekleştirildiğinde uzun vadede yüksek katma değer oluşturabilecek girişimler arasında yer almaktadır. Üretim yapan işletmeler yalnızca iç pazara değil, ihracat pazarlarına da ulaşarak büyüme fırsatı yakalayabilir. Bunun yanında markalaşma ve yüksek üretim kapasitesi sayesinde ölçek ekonomisinden yararlanmak da mümkündür.
Ancak fabrika yatırımı ciddi sermaye, profesyonel yönetim ve uzun vadeli bakış açısı gerektirir. Üretim süreçlerinin doğru planlanması, maliyetlerin kontrol altında tutulması ve sürekli gelişime açık olunması işletmenin başarısını doğrudan etkiler.
Eğer güçlü bir iş planına, yeterli finansmana ve doğru üretim modeline sahipseniz, fabrika kurmak uzun vadede değerlendirilebilecek en güçlü yatırım modellerinden biri olabilir.
Fabrika kurmak, yüksek sermaye gerektiren ancak doğru yönetildiğinde uzun yıllar sürdürülebilir gelir sağlayabilecek stratejik yatırımlar arasında yer almaktadır. Başarılı bir üretim tesisi oluşturabilmek için sektör seçimi, lokasyon, finansman, makine yatırımları ve resmi süreçlerin profesyonel şekilde yönetilmesi büyük önem taşır.
Yatırım sürecine başlamadan önce ayrıntılı fizibilite çalışması hazırlanması, güncel teşvik programlarının incelenmesi ve üretim kapasitesinin gerçekçi şekilde planlanması yatırım risklerini önemli ölçüde azaltacaktır. Ayrıca kaliteli üretim anlayışı, güçlü satış ağı ve verimli maliyet yönetimi fabrikanın uzun vadeli başarısının temelini oluşturacaktır.
Doğru planlanan bir fabrika yatırımı yalnızca yatırımcısına kazanç sağlamakla kalmaz; istihdam oluşturur, üretimi artırır ve ülke ekonomisine katkı sağlayan güçlü işletmelerin ortaya çıkmasına da yardımcı olur.
