Network Marketing Caiz Mi? İslami Finans Açısından Rehber

Network marketing caiz midir sorusu, çoğu zaman tek bir kelimelik hüküm beklentisiyle sorulur; sahadaki gerçeklik ise bu beklentiyi karşılamaz. Anlatılan kazanç modelleri, sunum dili ve sistem yapısı ile fiilen işleyen ticaret arasında belirgin farklar bulunur. Aynı model, bir uygulamada emeğe ve ürüne dayanırken başka bir uygulamada yalnızca para akışına dönüşebilir. Bu nedenle mesele, etiketlerden çok işleyiş biçimini anlamayı gerektirir.

Rakamlar, bonus tabloları ve “başarı hikâyeleri” çoğu zaman bağlamından koparılarak değerlendirilir. Network marketing yapılarında görülen kazanç örnekleri, her zaman sistemin tamamını temsil etmez; istisnai sonuçlar genelleştirildiğinde yanlış bir meşruiyet algısı oluşur. Oysa fıkhi açıdan belirleyici olan, gelirin hangi faaliyetten doğduğu ve riskin taraflar arasında nasıl paylaşıldığıdır. Sayılar büyüklüğü gösterebilir; ama meşruiyeti tek başına açıklamaz.

Bu yanlış okuma, yalnızca bireysel hayal kırıklığına değil; etik ve hukuki problemlere de zemin hazırlar. Ürün ikinci plana itilip kazanç anlatımı insan kaydına odaklandığında, belirsizlik ve haksız kazanç riski yükselir. Bu tür yapılar, dışarıdan bakıldığında ticaret gibi görünse bile içeride para–para döngüsüne yaklaşabilir. İslami finans perspektifinde asıl risk, tam da bu noktada ortaya çıkar.

Bu metnin amacı fetva vermek ya da kesin hüküm kurmak değildir. Amaç; network marketing ile ilgili caizlik tartışmasını, sloganlardan ve yüzeysel yargılardan ayırarak analiz edilebilir bir zemine taşımaktır. Burada sunulan çerçeve, yönlendirmekten çok düşünmeyi teşvik eder; doğru–yanlış dikotomisi yerine kriterlerle değerlendirme sorumluluğunu görünür kılar. Caizlik, modelin adında değil; nasıl çalıştırıldığında gizlidir.

İslami Finans Kriterlerine Göre Ticaretin Temel Prensipleri

İslam’da ticaret; emek, risk ve değer üretme üzerine kuruludur. Bu nedenle bir ticari yapının caiz olup olmadığını anlamak için şu altı temel prensip uygulanır:

• 1) Gerçek bir ürün veya hizmet olmalı (somut değer)
• 2) Kazanç emek ve ticaret üzerinden kazanılmalı (rant değil, üretim)
• 3) Dolandırıcılık, aldatma, belirsizlik (ğarar) olmamalı
• 4) Para, para üzerinden kazanılmamalı (faiz veya faiz benzeri yapı)
• 5) Katılımcılar arasında haksız kazanç oluşmamalı
• 6) Risk iki taraf arasında dengeli olmalı

Bu prensipler bize şunu gösteriyor: Bir network marketing şirketi bu kriterlere uygunsa, fıkhi açıdan sorun oluşturmaz. Uygun değilse caiz değildir.

Piramit Sistemlerin Neden “Haram” Kabul Edildiğini Anlamak

Piramit sistemler, İslami finans uzmanları tarafından “haram” olarak değerlendirilir. Bunun sebebi şudur:

• Gerçek bir ticaret yoktur.
• Para, para üzerinden kazanılır.
• Kazanmak için sürekli yeni insan getirmen gerekir.
• En altta kalanlar kesin zarar eder.
• Belirsizlik (ğarar) çok yüksektir.
• Sosyal ve maddi zarar üretir.

Bu nedenle piramit yapılar, ister “kripto”, ister “eğitim paketi”, ister “ürünlü gösterilmiş sistem” olsun fark etmeksizin, İslam hukukunda caiz değildir.

MLM (Network Marketing) ile Piramit Sistem Arasındaki Fıkhi Fark

Burada kritik olan şudur: MLM’in caiz olup olmadığı şirketten şirkete değişir.

Diyanet’in Yaklaşımı Nedir?

Diyanet, network marketing ile ilgili doğrudan bir “fetva” yayınlamamıştır. Fakat yayınladığı birçok genel ticaret fetvasından şu sonuç çıkar:

• Ürünü gerçek olmayan, ürün yerine “üye alımına dayalı sistemler” caiz değildir.
• Aşırı belirsizlik ve haksız kazanç olan yapılar caiz değildir.
• Kazanç sadece üye getirerek sağlanıyorsa uygun değildir.
• Gerçek ticaret, gerçek ürün ve emeğe dayalı sistemler caizdir.

Bu nedenle network marketing’in caiz olup olmadığı şu basit soruya bağlıdır:

Kazanç üründen mi geliyor, insandan mı?

Network Marketing’in Caiz Olması İçin Gerekli 6 Şart

İslami finans uzmanlarının ortak değerlendirmelerine göre, network marketing sisteminin caiz sayılabilmesi için şu kriterleri taşıması gerekir:

1. Gerçek bir ürün olmalı

Ürün sadece “göstermelik” olmamalı; piyasada gerçek değeri olan bir mal veya hizmet sunulmalıdır.

2. Kazanç ürün satışından gelmeli

Kazanç planı: Ürün → Ciro → Gelir şeklinde olmalıdır.
“İnsan → İnsan → İnsan” şeklinde çalışan modeller caiz değildir.

3. Giriş ücreti makul olmalı

Giriş ücreti karşılığında alınan ürün, piyasa değerine yakın olmalıdır. Sadece sisteme giriş için yüksek bedel alınması fıkhi olarak uygun değildir.

4. Yeni üye zorunluluğu olmamalı

Kişi kimseyi getirmese bile ürün satarak gelir kazanabilmelidir.

5. Belirsizlik ve vaat şişirmesi olmamalı

Aşırı kazanç iddiaları, “şu kadar kişi getir, zengin ol” söylemleri caizliği bozar.

6. Haksız kazanç oluşmamalı

Alt kademedeki insanların kaybı üzerinden üsttekilerin kazandığı sistemlerde caiz olmama ihtimali yüksektir.

Saha Gözlemi: Aynı Model, İki Farklı Anlatım

Bu örneği sahada çok gördüm. Aynı network marketing şirketi, iki farklı lider tarafından iki farklı şekilde anlatılıyor.

Senaryo 1 — Caize Yakın Anlatım

• Ürünler detaylı anlatılır.
• Kazanç planı satış ve ciro üzerinden açıklanır.
• Kayıt ücreti ürün değerine yakındır.
• Kimseye “acil kayıt” baskısı yapılmaz.
• Kişi ürünü kullanarak veya satarak gelir elde edebilir.

Senaryo 2 — Caize Uzak Anlatım

• Ürünlerden neredeyse hiç bahsedilmez.
• “3 kişi getir, para katlanır” söylemi öndedir.
• Giriş ücreti çok yüksektir.
• “Erken giren kazanır” mantığı vurgulanır.
• Kazanç tamamen yeni üye girişine bağlıdır.

Yani caizlik şirkete değil, sistemin işleyişine ve anlatımına bağlıdır.

Network Marketing Şirketini Caiz Perspektiften Analiz Etme Rehberi

Bir şirketi analiz ederken şu 7 soruyu kendine mutlaka sormalısın:

• ✔ Gerçek ve değerli bir ürün var mı?
• ✔ Kazanç ağırlıklı olarak ürün satışından mı geliyor?
• ✔ Giriş ücreti adil mi?
• ✔ Yeni üye getirmeden de kazanılabiliyor mu?
• ✔ Sunumda ürün mü, üye mi konuşuluyor?
• ✔ Şirket şeffaf mı?
• ✔ Sistem matematiksel olarak sürdürülebilir mi?

Bu soruların çoğu “evet” ise model caize yakındır.
Çoğu “hayır” ise model caize uzak, piramite yakındır.

Sonuç: Network Marketing Caiz midir?

Tek bir cümleyle özetlemek gerekirse: Network marketing; ürün odaklı, şeffaf, emek ve ticarete dayalı şekilde uygulanıyorsa caize yakın; üye odaklı, para aktarımı temelli, belirsizlik taşıyan şekilde uygulanıyorsa caize uzaktır.

Yani modelin kendisi değil, uygulanış şekli caizliği belirler. Bu rehber, özel bir fetva niteliği taşımaz; yalnızca İslami finans kriterleri, Diyanet yaklaşımı ve saha deneyimlerine dayanarak nasıl doğru analiz yapacağını öğretir. Doğru analiz, doğru karar getirir.

Network marketing’in caizliği, modelin adından veya pazarlama etiketinden değil; nasıl uygulandığından anlaşılır. İslami finans perspektifinde belirleyici olan; ortada gerçek bir ürünün bulunması, kazancın ağırlıklı olarak satış ve emeğe dayanması, belirsizlik (ğarar) ve haksız kazanç üretmemesi, para–para döngüsüne dönüşmemesidir. Sahada görülen temel ayrım şudur: Ürün ikinci planda kalıyor, kazanç anlatımı “insan getir → para kazan” eksenine kayıyorsa sistem fıkhi açıdan ciddi risk taşır; buna karşılık ürünün gerçek değeri, makul giriş bedeli, şeffaf kazanç planı ve satışla gelir üretme imkânı varsa model caize yakın bir çerçeveye oturur. Bu nedenle tek tip bir hüküm yerine, şirket bazlı ve uygulama bazlı analiz zorunludur.

Sonuç olarak “Network marketing caiz midir?” sorusu, tek kelimelik bir cevap değil; kriterlerle verilen bir cevabı hak eder. Doğru yaklaşım, fetva aramaktan önce sistemi test etmektir: Kazanç üründen mi geliyor, sunum dili satış mı yoksa üyelik mi merkezli, giriş bedeli adil mi, yeni üye olmadan da gelir mümkün mü, vaatler ölçülü mü? Bu sorulara verilen dürüst cevaplar, modelin caize ne kadar yakın olduğunu gösterir. Network marketing; ürün odaklı, şeffaf ve emeğe dayalı kaldığı sürece İslami prensiplerle uyumlu bir ticaret pratiğine yaklaşır; aksi durumda, etik ve fıkhi riskler hızla büyür.